Van wie is de straat?

Notaris Cornelis Staal

'Hoe kunt gij die oude vrouw zoo bejeegenen?' riep Maria Borman op 26 januari 1750 vanaf haar kamer naar beneden naar Jannetje Faggala, die op een kamer in hetzelfde huis woonde. Maria kwam naar beneden omdat de dochter van Jannetje een andere vrouw genaamd Engel Sijbrants, die ook in het huis woonde, 'quaelijk bejegenende.' Vervolgens voltrok zich in het huis de 'Blauwe Gang'in de Oude Looierstraat een drama. Jannetje schold Maria ook uit, waarna Maria een stuk hout en Jannetje een mes pakte. Voor het venster waar Jannetje zat werd Maria vervolgens neergestoken.

Het is een zaak zoals er velen in de attestaties uit het Amsterdamse notarieel opduiken. We lezen via de verklaringen van getuigen over de zaken waarin het Amsterdammers niet lukte om vreedzaam samen te leven, waarin burenruzies escaleerden of anderzijds de dagelijkse gang van zaken ruw werd opgeschud. Soms ging het om eer, schuld of liefde. Soms was er een ruzie omdat iemand een emmer water teveel pakte uit een gedeelde regenbak. Samen in een stad wonen levert spanning op, en soms slaat een vlam in de pan. Voor ons historici zijn dit soort zaken vaak erg inzichtelijk: wanneer de dagelijkse gang van zaken onder druk kwam te staan, wordt hij zichtbaar in het archief. Als we de kwestie van het geweld zelf even loslaten zien we ineens wat er vóór het drama was: een huis en een steeg vol vrouwen, wiens ogen op de straat en gezichten achter de vensters een belangrijk onderdeel van het straatbeeld geweest zijn. Wiens stemmen door de straten geklonken moeten hebben. En die elkaars stemmen door het huis en door de steeg waar ze woonden hoorden.

Meestal wordt het archief nogal door mannen gedomineerd, ondanks het feit dat Amsterdam een stad was waar vrouwen in de meerderheid waren, helemaal in de lagere sociale klassen. Maar in deze zaak vinden we maar liefst negen vrouwen, waarvan vier weduwen. Het levert een inkijkje op in de gangen in de Jordaan, waar veel mensen dicht op elkaar woonden en met elkaar moesten leven. De buurvrouw en huisgenoot die Maria op een stoel zetten voordat ze de 'laeste doodsnak' gaf moeten haar elke dag hebben gezien. Wellicht waren ze onderdeel van elkaars directe sociale netwerk en waarschijnlijk leefden ze dicht op elkaar in de kleine gangen van de Jordaan, waar geen privacy was zoals wij dat kennen.

Voor ons project Freedom of the Streets.Gender and Urban Space in Europe and Asia 1600-1850 aan de Universiteit van Amsterdam is het Amsterdamse notarieel van onschatbare waarde. Ik onderzoek daarin voor mijn promotieonderzoek de stad Amsterdam als één van de case studies. De vraag die we ons in het project stellen voor Amsterdam en andere steden in Europa en Azië is hoe mensen zich stedelijke ruimte toe-eigenen. Van wie zijn straten, stegen, markten en gangen? En dan bedoelen we niet alleen formeel, maar juist ook informeel. Hoe wisten mensen in de stad een plek te claimen en hoe werden mensen 'op hun plek gezet'? Via het notarieel kan die alledaagse interactie met stedelijke plekken zichtbaar worden.

Na de Great Fire van Londen in 1666 werd een groot deel van de verloren middeleeuwse binnenstad met onregelmatige en krommende steegjes en straatjes vervangen door brede straten met massieve baksteenhuizen. Deze modelhuizen werden op een tekentafel gepland en vormden het nieuwe voorbeeld voor Engelse woningbouw. Het wordt genoemd als iconische plaats waar voor het eerst voor een brede sociale klasse een afgesloten 'privésfeer' ontstaat. [1] Een paar honderd kilometer verderop, in Amsterdam, is tientallen jaren eerder al de grachtengordel aangelegd, waar niet voor een brede sociale laag maar wel voor de elite een dergelijke 'privésfeer' mogelijk was, en waar een vergelijkbaar contrast was ten opzichte van de middeleeuwse stad, een paar straten verderop. Maar tegelijk werd de Jordaan aangelegd, 'geen nieuw stadsdeel [zoals de grachtengordel] maar een transformatie van de bestaande voorstad,' aldus Jaap Evert Abrahamse. Hier behielden de huizenblokken -doordat er veel stegen gebouwd werden- juist 'een zekere mate van doordringbaarheid en kregen [ze] lang niet overal het karakter van een gesloten wand.'[2]



Als we met het bovenstaande in gedachten naar de vrouwen uit de Jordaan kijken, wordt duidelijk dat we het leven in de Jordaan in de 18 de eeuw het beste kunnen begrijpen als we de materiële aspecten zoals de vorm van huizen, muren, deuren en ramen zien als innig vervlochten met sociale aspecten. De Duitse historicus Joachim Eibach stelt dat we naar het vroegmoderne huis moeten kijken als een min of meer 'open huis,' waarin de vorm van het huis en de manier waarop leden van huishoudens naar binnen en buiten treden en communiceren transparant en zichtbaar was voor buren en autoriteiten. [3] Maar dat huizen ten opzichte van onze moderne privacy open en zichtbaar waren, betekent nog niet dat iedereen zomaar welkom was. Er bestonden geschreven en ongeschreven regels en rituelen waarmee bepaald werd welke plaats voor iemand gepast was en waar de grens tussen die plaatsen liep. De gangen en stegen in de Jordaan zullen bijvoorbeeld een dergelijke overgangsplaats tussen straten en woonplaatsen geweest zijn, waarvan we de dagelijkse praktijk graag verder willen onderzoeken. Het verhaal van de vrouwen in de Jordaan wordt daarmee één puzzelstuk in de grote puzzel van het straatleven van vroegmodern Amsterdam. Het notariële archief ligt nog vol met nieuwe stukjes die we de komende tijd in het geheel hopen te passen.


[1] Joachim Eibach, "Das Offene Haus. Kommunikative Praxis Im Sozialen Nahraum Der Europäischen Frühen Neuzeit," Zeitschrift Für Historische Forschung 38, no. 4 (October 1, 2011): 621–64, doi:10.3790/zhf.38.4.621.

[2] Jaap Evert Abrahamse, De grote uitleg van Amsterdam: stadsontwikkeling in de zeventiende eeuw (Bussum: Thoth, 2010), 75.

[3] Eibach, "Das Offene Haus. Kommunikative Praxis Im Sozialen Nahraum Der Europäischen Frühen Neuzeit."

Bob Pierik is als historicus verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Hij werkt aan een proefschrift binnen het NWO-project The Freedom of the Streets. Gender and Urban Space in Europe and Asia (1600-1850) .

Tags

18e eeuwStraatleven
Deel artikel

     
   Gerelateerde artikelen